W poprzednim wpisie podano ogólne definicje prawne zabytku. Obecnie przyjrzyjmy się natomiast dwóm ogólnym środkom prawnym służącym ich zachowaniu. Jeden obciąża państwo, a drugi, co szczególnie zainteresuje zapewne Czytelnika, właściciela lub posiadacza zabytku. Stanowi tym samym realny ciężar prawny, z którym należy się liczyć podczas podejmowania decyzji o zainwestowaniu wolnych środków finansowych w zabytek („antyk”).
Pierwszym środkiem prawnym jest mianowicie instytucja ochrony zabytków. Obciąża ona państwo. Polega ona m.in. na podejmowaniu przez nie działań mających na celu:
(1) zapewnienie warunków prawnych, organizacyjnych i finansowych umożliwiających trwałe zachowanie zabytków oraz ich zagospodarowanie i utrzymanie;
(2) zapobieganie zagrożeniom mogącym spowodować uszczerbek dla wartości zabytków;
(3) udaremnianie niszczenia i niewłaściwego korzystania z zabytków;
(4) przeciwdziałania kradzieży, zaginięciu lub nielegalnemu wywozowi zabytków za granicę;
(5) kontrolę stanu zachowania i przeznaczenia zabytków;
(6) uwzględnienie zadań ochronnych w planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz przy kształtowaniu środowiska.
Formami ochrony zabytków są:
(1) wpis do rejestru zabytków;
(2) wpis na Listę Skarbów Dziedzictwa;
(3) uznanie za pomnik historii;
(4) utworzenie parku kulturowego;
(5) ustalenia ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego albo w decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach zabudowy, decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej, decyzji o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej lub decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji w zakresie lotniska użytku publicznego.
Drugim środkiem prawnym jest natomiast instytucja opieki nad zabytkami. Ta obciąża właściciela lub posiadacza zabytku. Polega ona m.in. na zapewnieniu warunków:
(1) naukowego badania i dokumentowania zabytku;
(2) prowadzenia prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytku;
(3) zabezpieczenia i utrzymania zabytku oraz jego otoczenia w jak najlepszym stanie;
(4) korzystania z zabytku w sposób zapewniający trwałe zachowanie jego wartości;
(5) popularyzowania i upowszechniania wiedzy o zabytku oraz jego znaczeniu dla historii.
Co ważne, w zakresie sprawowania opieki nad zabytkami osoba fizyczna lub jednostka organizacyjna posiadająca tytuł prawny do zabytku wynikający z prawa własności, użytkowania wieczystego, trwałego zarządu, ograniczonego prawa rzeczowego albo stosunku zobowiązaniowego finansuje prowadzenie prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy tym zabytku.
Po pewnymi warunkami można ubiegać się w tej mierze o dotację celową z budżetu państwa na dofinansowanie prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytku. Kwestii tej dotacji poświęcimy odrębny wpis.