Kontrola eksportu to jego reglamentacja prawna, czyli rygorystyczne ograniczenia prawne. Co ważne, wbrew swojej nazwie, obejmuje ona nie tylko eksport, ale też inne formy obrotu, czyli import, transfery wewnątrzunijne, tranzyt, pośrednictwo, czy pomoc techniczną. Stanowi wyjątek w ogólnej zasadzie wolności handlu, która zasadniczo obowiązuje w międzynarodowej wymianie handlowej.
Kontrola eksportu obejmuje towary o znaczeniu strategicznym, czyli uzbrojenie i produkty podwójnego zastosowania. Uzbrojeniem są broń, amunicja, materiały wybuchowe, wyroby, ich części i technologie wskazywane w urzędowych wykazach. Produktami podwójnego zastosowania (dual-use) są natomiast towary, oprogramowanie, technologie i usługi mogące być zastosowane nie tylko na cele cywilne, ale i wojskowe. Np. cywilny samolot może wykonywać także misje wojskowe lub zawierać reglamentowane części składowe mające nadto militarne zastosowanie. Co istotne, obszar produktów dual-use jest bardzo szeroki i stale rośnie. Są one ujmowane w urzędowych wykazach unijnych, które są regularnie aktualizowane, wskutek ogólnego postępu technologicznego. Eksporterzy, importerzy i inni przedsiębiorcy uczestniczący w międzynarodowej wymianie handlowej powinni zatem zachować każdorazowo szczególną czujność. Nie dochowanie wymogów formalnych kontroli eksportu jest bowiem dotkliwie sankcjonowane karnie i administracyjnie.
W polskim prawie najważniejsze kwestie kontroli obrotu regulują krajowa ustawa z 29.11.2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa, a także dla utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, a nadto unijne rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2021/821 z 20.05.2021 r. ustanawiające unijny system kontroli wywozu, pośrednictwa, pomocy technicznej, tranzytu i transferu produktów podwójnego zastosowania (wersja przekształcona – Dz.U. UE L 2021/206 z 11.06.2021 r.).
W kolejnych wpisach tej serii przyjrzymy się bliżej instytucjom zawartym w powyższych aktach prawnych.